Toekomstvisie

De Europese richtlijn Stedelijk Afvalwater gaf bijna dertig jaar geleden het startsein voor een echt rioolbeleid in Vlaanderen. De jongste jaren herleeft ons oppervlaktewater volop. Dat is het resultaat van de inspanningen van de gemeenten en van het Vlaamse Gewest via Aquafin. Voorzichtig optimisme mag er zeker zijn. Toch mogen we de vele uitdagingen waar Vlaanderen nog voor staat, niet uit het oog verliezen.

Miljarden tekort voor rioleringen: Aquafin stelt een haalbaar financieel actieplan voor met maximaal ecologisch effect op de waterlopen

Uitdagingen voor het afvalwater- en hemelwaterbeleid

Proper water tegen de Europese deadline van 2027

In heel Europa moet nog verder worden gewerkt aan de waterkwaliteit. De Europese kaderrichtlijn Water stelt dat tegen 2027 alle oppervlakte-en grondwater van goede kwaliteit moet zijn. Verder uitstel is niet meer mogelijk, alle hens moet aan dek, ook in Vlaanderen. Of eerder, zéker in Vlaanderen.

De waterkwaliteit in de Vlaamse beken en rivieren behoort nog altijd bij de slechtste van Europa, ondanks de sterk gestegen zuiveringsgraad van rioolwater. 83% van alle rioolwater wordt ondertussen gezuiverd voordat het in een waterloop terecht komt. Die vooruitgang zie je - en ruik je - aan beken en rivieren. Toch doen onze buurlanden het duidelijk beter. In Nederland wordt 99% van alle huishoudelijke afvalwater gezuiverd en in Duitsland 97%.

Aquafin werkt aan propere beken

In 87% van de Vlaamse rivieren is de kwaliteit slecht of ontoereikend

Europees Milieu Agentschap

Status Vlaamse beken en rivieren

Volgens de meest recente informatie van het Europese Milieuagentschap bereikte nog geen enkele van de beoordeelde Vlaamse rivieren een goede ecologische toestand. Meer nog, de toestand van 87% van de Vlaamse rivieren is ronduit slecht of ontoereikend.

Ook andere vervuilingsbronnen spelen daar een rol in en de hoge bevolkingsdichtheid maakt het Vlaanderen niet gemakkelijk. Toch moeten we ook op gebied van waterzuivering echt nog een versnelling hoger schakelen om de Europese doelstellingen te halen. In één op drie Vlaamse gemeenten wordt nog ruim 30% van het huishoudelijke afvalwater niet gezuiverd. In bijna één op tien gemeenten is dat zelfs meer dan 50% van het afvalwater.

Er gaat geen zomer meer voorbij zonder waterschade. In 2016 liepen de kosten in Vlaanderen op tot 300 miljoen euro. De schade van de droogte voor de landbouw, is geraamd op 34 miljoen euro voor 2017.

Vlaamse overheid

Slim omgaan met hemelwater en klimaatschade beheersbaar houden

Afvalwater- en hemelwaterbeheer kan je niet los van elkaar zien. De meeste riolen in Vlaanderen zijn nog steeds gemengd, wat betekent dat ze zowel afvalwater als regenwater vervoeren. Komt de riool te vol te staan, dan loopt ze over in beken en rivieren, met alle ecologische gevolgen voor dieren en planten.

Ook maatschappelijk gezien is er een duidelijke link. De klimaatverandering zorgt in Vlaanderen voor steeds meer felle buien. De diameter van meeste riolen was daar nooit op voorzien en dat kan zelfs helemaal niet. We zien dan ook steeds meer overstromingen van huizen en hele straten, als het water zo snel stijgt in de riolering dat niets meer bij kan. Wateroverlast uit de riolering zullen twee keer vaker voorkomen tegen 2030 en tot zelfs vijf keer meer in 2050. Met alle ellende van ondergelopen inboedels, tenzij we slimmer leren omgaan met regenwater.

Aquafin is expert op gebied van regenwater

Vlaanderen droogt uit

Paradoxaal genoeg veroorzaakt de klimaatverandering in Vlaanderen ook juist meer periodes van droogte. In de zomer zal de laagste stand van de waterlopen nog verder dalen met 10 – 70 %. Daardoor zal er nog minder water beschikbaar zijn in Vlaanderen dan nu al het geval is. Hoewel het niet zo lijkt, is Vlaanderen de vierde meest waterarme regio van Europa. Voor landbouw en industrie wordt het dus steeds belangrijker om betaalbare alternatieven te vinden voor het gebruik van oppervlaktewater. Zowel regenwater als gezuiverd afvalwater zijn voor verschillende toepassingen een prima aanvullende waterbron. Beide opties zijn lokaal beschikbaar in heel Vlaanderen, gezuiverd afvalwater op de zuiveringsinstallaties van Aquafin en regenwater mits een goed georganiseerde lokale buffering.

Budgetten strategisch inzetten voor een optimaal resultaat

Riolen zijn nauwelijks zichtbaar op straat - als alles goed gaat toch - maar ze nemen wel een flinke hap uit het budget van het gewest en de gemeenten.

Alleen al voor de verdere aanleg van ontbrekende riolen moeten de gemeenten nog meer dan 8,5 miljard euro investeren. Dat heeft de Vlaamse Milieumaatschappij berekend. Het gaat om een jaarlijkse extra investering van 850 miljoen euro, bovenop de rioleringsprojecten die al vastliggen.

Volgens diezelfde berekening zouden maar een 30-tal gemeenten budget genoeg hebben om hun volledige rioleringsnetwerk uit te bouwen tegen 2027. Ruim 50 gemeenten zien hun volledige budget opgeslokt aan kosten voor exploitatie en vervangen. Zij komen zelfs niet toe aan de aanleg van bijkomende riolen.

Ook voor het Vlaamse Gewest is het einde van de investeringsgolf nog niet in zicht. De gewestelijke infrastructuur begint stilaan te verouderen, waardoor de kosten voor renovatie en vervangingen zullen stijgen. Tegelijk zijn er nog veel verbeteringen aan het rioolstelsel nodig om de goede ecologische toestand in de waterlopen te bereiken, die de kaderrichtlijn Water oplegt.

Medicijnen hebben impact op het milieu

Nieuwe samenleving, nieuwe uitdagingen

De wereld vandaag ziet er helemaal anders uit dan 50, 20 of zelfs 10 jaar geleden. De toename van zware metalen, medicijnresten en microplastics in het water, baart steeds meer specialisten zorgen. Tegelijk beginnen sommige natuurlijke grondstoffen uitgeput te geraken. Recyclage van grondstoffen wordt strategisch steeds belangrijker voor Vlaanderen. Waterzuiveringsinstallaties blijven op het moment nog onderbelicht als mogelijkheid tot warmterecuperatie en bron van grondstoffen als fosfor en cellulose.

Tegen 2050 bevatten de oceanen meer plastic dan vis

www.wef.be

Geen stappen vooruit zonder integratie van gewestelijk en gemeentelijk asset management

Investeringen optimaal op elkaar afgestemd

In 2027 is er geen ontkomen meer aan. Als België dan niet beantwoordt aan de doelstellingen van de Kaderrichtlijn Water, moeten er boetes betaald worden. Zoals de kaarten nu liggen, ziet het er niet goed uit. De financiële én organisatorische uitdagingen zijn immens. De huidige versnippering in de Vlaamse watersector en de beperkte samenwerking die er vandaag maar is, zorgen ervoor dat er met de beschikbare budgetten geen optimaal resultaat wordt gehaald.

Dijle

Gemeentelijk en gewestelijk netwerk voor waterzuivering is één ondeelbaar geheel

Het huishoudelijk afvalwater dat gezinnen thuis wegspoelen, komt geen enkele fysieke overgangsconstructie tegen op zijn weg naar de rioolwaterzuiveringsinstallaties van Aquafin. Een opdeling tussen lokale en gewestelijke infrastructuur, vergroot alleen de complexiteit van het beheer ervan. Rioolwaterzuiveringsinstallaties, buizen, regelconstructies, overstorten en wachtbekkens, vormen stelsels van hart en aderen die, net zoals bij levende wezens, één geheel vormen. Alleen met een gekoppelde aanpak kan er een visie op lange termijn worden uitgewerkt met doelgerichte investeringsvoorstellen die de juiste prioriteiten leggen voor waterlopen en zuiveringsgebieden. Dat geldt niet alleen voor de bouw van de infrastructuur. Alleen door beide stelsels geïntegreerd te bekijken, kan Vlaanderen bijvoorbeeld gebruik maken van slimme rioolsturingen, of bufferbekkens voor hemelwater aanleggen die gemeentegrenzen overschrijden.

Aquafin als matchmaker

Aquafin is actief in heel Vlaanderen, niet alleen voor het Vlaamse Gewest maar ook voor ruim honderd Vlaamse gemeenten. De ervaring die het bedrijf heeft met asset management voor de gewestelijke infrastructuur past het ook toe voor ruim honderd gemeenten op lokaal niveau. Dat maakt van Aquafin de uitgelezen partij om een coördinerende rol tussen het gewestelijke en het lokale niveau op zich te nemen. De Vlaamse Milieumaatschappij en de gemeenten bepalen het beleid, maar Aquafin is de perfecte matchmaker tussen beide om een geïntegreerde visie uit te bouwen én met de juiste investeringsvoorstellen de beste ecologische resultaten te komen. Voor de uitvoering van die geïntegreerde visie, doen de gemeenten dan weer een beroep op de rioolbeheerder van hun voorkeur.

samenwerking Aquafin met andere rioolbeheerders

Intensieve samenwerking

Rioleringsinfrastructuur uitbouwen, brengt onvermijdelijk hinder voor de buurt met zich mee. Een intensieve samenwerking met het beleid, de nutsmaatschappijen en wegbeheerders blijft natuurlijk noodzakelijk om bijvoorbeeld werken op elkaar af te stemmen en de doorlooptijd voor de buurt te beperken.

Een organisatorische samenvoeging van het gemeentelijk rioleringsnetwerk met andere nutsvoorzieningen, vinden we niet logisch. Omdat de infrastructuur zo erg verschilt, zijn er geen echte voordelen. Terwijl de ecologische en financiële meerwaarde van een geïntegreerd verticaal beheer wél overduidelijk is.

Aquafin is ISO55001-gecertificeerd voor het management van al zijn assets. Dé garantie voor het Vlaamse Gewest voor de juiste balans tussen investeringen, operationele kosten, prestaties en risico’s.

Jan Goossens - Algemeen directeur
Noordzee in Blankenberge